Зэгухьэныгъэм и тхыдэр

“Хабзэ” адыгэ жылагъуэ-политикэ зэгухьэныгъэм и тхыдэр, адыгэ ӏуэху псор къызэщӏэзыубыдэ, адыгэ жылагъуэ-политикэ ӏуэхугъуэм щыщу, абы къыпищэу къэплъытэ хъунущ: Дунейпсо Адыгэ Хасэм и къежьапӏэм къыщыщӏэдзауэ “Адыгэ (Черкес) конгресс”-м къыпищэу “Хабзэ” зэгухьэныгъэм нэс, зыр зым къыкIэлъыкIуэу зэрыщытыр. ДАХ-м (1990 гъэхэм и пэщӏэдзэм), “Адыгэ конгрессым” (2000 гъэхэм-2010 гъэхэм и пэщӏэдзэм), “Хабзэ” – м (2010 гъэхэм и кӏэухым) я зэхуакум мыхэр зэпызыщIэ гупсысэ зэкӏэлъыкӏуэ хыболъагъуэ: къыкӏэлъыкӏуэ дэтхэнэ ухуэкӏэми япэрей щыӀэкӏэр къещтэри, политикэ щытыкӏэщӏэхэм иригъэзагъэу, зрегъэужь.

Лъэпкъ зыщӏэжым и идеологиер ДАХ-м къыщыщӏэдзауэ “Адыгэ конгрессым” нэс.

1990 гъэхэм ДАХ-м адыгэ Iуэхум и гупсысэ нэхъыщхьэхэр къызэрегъэпэщ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм зыхуигъэувыжа гухэлъ нэхъыщхьэхэмрэ къалэнхэмрэ:

• Лъэпкъ-щэнхабзэ: адыгэбзэр, щэнхабзэр, хабзэр, псэкупсэ щӏэиныр хъумэнымрэ зегъэужьынымрэ; адыгэ хъыбарегъащӏэ купсэ къызэгъэпэщыныр; щӏалэгъуалэм защӏэгъэкъуэныр, тхыдэ фэеплъыр зэтегъэувэныр (Урыс-адыгэ зауэм и лъэхъэнэм хэкум ирахуахэм, хэкӏуэдахэм я фэеплъри хэту).
• Политикэ, хабзэ: адыгэ лъэпкъым и хабзэ сэбэп зыхэлъхэр къэгъэлъэгъуэныр, урысейми диаспорэми адыгэхэм я экономикэ, социальнэ, нэгъуэщӏ хуитыныгъэхэр щыхъумэныр; адыгэхэм я щыӏэкӏэр абыхэм епха щӏыналъэхэмрэ тепсэлъыхьыныр; Адыгэ Хэку щхьэхуитым и гупсысэр гъэкӏуэтэныр, адыгэ гуп зыкIэщIэчахэр зэкъуэгъэувэныр.

Тхыдэ пэжым и теплъэр: XIX лӏэщӏыгъуэм Урысейм зэрихьа адыгэхэм я лъэпкъгъэкӏуэдыр къэлъытэным хущӏэкъун; а ӏуэхум теухуа псалъэмакъыр дунейпсом щыIэтын; Урыс-Кавказ зауэм хэкӏуэдахэм я фэеплъу накъыгъэм и 21-м ӏэмал имыӏэу щыгъуэ махуэ щытыкӏэ етыным хущӏэкъун; ӏэмал зэриӏэкӏэ, къэрал хабзэм къигъэув хуитыныгъэхэм ипкъ итуэ лъэпкъыр зэфӏэгъэувэжыныр зэгъэхъулӏэн.

• Лъэпкъым и Хэку игъэзэжынымрэ зэкъуэтынымрэ щӏэгъэкъуэн хуэхъун, диаспорэмрэ хэкумрэ я зэпыщӏэныгъэхэр хэгъэхъуэн.

Лэжьыгъэм и гъэпсыкIэр

ДАХ-мрэ абы епха зэгухьэныгъэхэмрэ я лэжьыгъэр нэхъыбэу зэхьэлIауэ щыта Iуэхугъуэ зыбжанэ къыхэдгъэщхьэхукIынщ:

• Политикэ жыджэрагъ: щӏыналъэхэм я статусым тепсэлъыхьыны, тхыдэм щыщ махуэ щхьэхуэхэм лъабжьэ щӏалъхьэхэр критикэ щӏыныр (псалъэм папщӏэ, “Адыгэ Хэкур езым фӏэфӏу урысейм гухьауэ”), гъунэгъу щӏыналъэхэм щекӏуэкӏ зэпэщӏэувэныгъэхэм теухуа еплъыкӏэхэр утыку илъхьэн (псом хуэмыдэу адыгэхэр Абхъазым и щхьэхуитыныгъэм и телъхьэу абы и гъунапкъэхэр зэрагъэбыдэм пэщӏэту зэрыщытыр.)
• Дунейпсо пщалъэ: Тыркум, Европэм, Къуэкӏыпӏэ Гъунэгъум щыӏэ диаспорэр зыпыщIэн; конференцхэм хэтын, “адыгэ ӏуэхур” дунейпсо зэгухьэныгъэхэм ядеж, Европарламентри хэту, утыку щилъхьэн, адыгэ жыджэрхэм я щхьэ ӏуэху зэрахуэжыным, лъэпкъгъэкӏуэдым теухуа декларацэхэр къегъэщтэн.
• Щэнхабзэ-узэщӏыныгъэ лэжьыгъэ: щэнхабзэ ӏуэхухэр дэӏыгъын, еджапӏэхэмрэ къэпщытапIэхэмрэ зегъэужьын, адыгэхэм я тхыдэм теухуа къэхутэныгъэхэр къыдэгъэкӏын, адыгэ ныпымрэ лъэпкъпсо дамыгъэхэмрэ хэӏущӏыӏу щӏын; накъыгъэм и 21-м щыгъуэ зэхыхьэшхуэхэр къызэгъэпэщынымрэ зегъэубгъунымрэ.
• Хэкугъэзэж жэрдэмхэр: Сириемрэ нэгъуэщӏ къэралхэмрэ къикӏыжу хэкум зыгъэзэжхэм я гъуэгур нэхъ тыншу зэфIэхынм лобби хуэщӏыныр, Хэкум къэгъэзэжынымрэ хэсыхьыжынымрэ я “пэщIэдзэ” программэхэр къыщызэгъэпэщыныр.

1990 гъэхэм ДАХ-мрэ конгрессхэмрэ политикэм лэжьыгъэшхуэ ирахьэлIащ. Абыхэм яхэту Куржы-Абхъаз зэпэщIэтыныгъэм и хъуреягъымкIи, адыгейхэр, къэбэрдейхэр, шэрджэсхэр зэгуэгъэхьэжыным и проектхэм (Адыгэ Хэку щхьэхуит къэубзыхуным) я хъуреягъымкIи

2000 гъэм Налщыч дейж щекIуэкIа и зи чэзу зэхыхьэм, урысейм и къулыкъузехьэхэмрэ къарузехьэ ӏэнатӏэхэмрэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и унафэщӏхэр Iуэхур щекIуэкI унэм къарукӏэ щIамыгъыхьэу паубыдри, езым я жыIэщIэхэр щIэуэ хасащхьэ тхьэмадэхэу тырагъэувэным теухуауэ операцэ щрагъэкӏуэкӏа нэужь, адыгэ политикэ утыкур зы зэманкIэ нэщI хъуащ. Арщхьэкӏэ куэд дэмыкӏыу щӏыпӏэ щхьэхуэхэм зэгухьэныгъэщIэхэр къыщохъу, “Адыгэ конгресс” зэщӏэхъееныгъэри яхэту.

“Адыгэ конгрессым” Дунейпсо Адыгэ Хасэм и идеологие лъабжьэр къещтэри, ар а лъэхъэнэм къекIуэкI щытыкIэм къырегъэзагъэ.

• XIX лӏэщӏыгъуэм адыгэм и щхьэ къырикIуахэм лъэпкъгъэкӏуэдкӏэ йоджэ икӏи япэ щӏыкӏэ Урысейм, итӏанэ нэгъуэщӏ къэралхэм ар къалъытэн хуейуэ яхуегъэув;
• адыгэхэм я зэкъуэтыныгъэм и гупсысэр политикэ проектым и щытыкIэм (Адыгэ Хэкур зэфIэгъэувэжыным, хэкум гъэзэжыным и хуитыныгъэм) хуегъакӏуэ.

Кӏэщӏу: 2000 гъэхэмрэ 2010 гъэхэм и пэщӏэдзэмрэ “Адыгэ конгрессыр” адыгэ зэщӏэхъеиныгъэм и политикэ къудамэм и гупсысэ купсэу щытащ: абы и идеологиер яухуэрт лъэпкъгъэкӏуэдыр къэлъытэным, адыгэ лъэпкъым и зэкъуэтыныгъэр Хэку гъэзэжыным, Адыгэ Хэкур зэфӏэгъэувэжыным и хъуреягъкӏэ. 2011 гъэм Куржым и парламентым лъэпкъгъэкӏуэдыр къилъытэнымкӏэ иухуа кампаниер а Iуэху бгъэдыхьэкIэм и къэрал щӏыб политикэ ӏэужь нэхъыщхьэ хуэхъуащ.

Идеологие лъабжьэмрэ мурадхэмрэ (2000 гъэхэм 2010 гъэхэм и пэщIэдзэхэм)

“Адыгэ конгрессым” а лъэхъэнэм и идеологием и ӏыхьэ нэхъыщхьэхэр:

Лъэпкъгъэкӏуэдыр къэлъытэн: Урыс-Адыгэ зауэм къыщыхъуахэмрэ адыгэхэр куэду и хэкум зэрырахуамрэ теухуауэ Урысей Империем илэжьар адыгэ лъэпкъым и лъэпкъгъэкӏуэду жыӏэн; дуней псоми, псом япэрауэ, а ӏуэхугъуэр Урысейми къалъытэным хущӏэкъун зэрыхуейр.

Адыгэхэм я зэкъуэтыныгъэр: адыгейхэр, къэбэрдейхэр, шэрджэсхэр, шапсыгъхэр зы адыгэ лъэпкъыу, административнэу гуэшауэ зэрыщытыр, “адыгэ ӏуэхур захуагъэ хэлъу зэфӏэхыныр” я щӏыналъэм зы лъэпкъыу щыпсэуну зэрыхуитырщ.

Я Хэку къэкӏуэжыну хуитыныгъэ: лъэпкъгъэкӏуэдыр къэлъытэныр, диаспорэм и нэхъыбэр Адыгэ Хэкум къагъэзэжыным и политикэ-хуитыныгъэ гъуэгур къызэӏухынымкӏэ ӏэмэпсымэу къалъытэ.

Урысейм хэту шынагъуэншагъэр, армыхъумэ икӏэщӏыпӏэкӏэ щхьэхуитыныгъэр: Конгрессым и пашэхэм зэрыжаӏэмкӏэ, мурадыр “Адыгэ Хэку” къэрал щхьэхуэ икӏэщӏыпӏэкӏэ къызэгъэпэщынракъым, атӏэ лъэпкъгъэкӏуэдыр къэлъытэнырщ, урысейм хиубыдэ лъэпкъым къигъэзэжын, зиужьын папщӏэ ӏэмалхэр къызэгъэпэщынырщ. Абы щыгъуэми Адыгэ Хэкур зы щIыжыным и гупсысэр стратегие нэхъыщхьэу гъэпсынырщ.

“Адыгэ конгрессым” а лъэхъэнэм щиӏа мыхьэнэр нэхъ ин дыдэхэм ящыщт: ар ныпыр хэӏущӏыӏу щӏыным, цIыхухэр тхыдэм щыгъуазэ хуэщIыным, “адыгэ” гупсысэкIэр лъэпкъ псоми зэдиIэ хъужыным, интернетымкIэ Iуэхухэр зэхэшэным хуэунэтIа къызэгъэпэщакIуэ нэхъыщхьэхэм ящыщт, псом хуэмыдэу 2000 гъэхэмрэ 2010 гъэхэм я пэщӏэдзэмрэ.

Ныпымрэ цӏыхубэ щэнхабзэ акцэхэмрэ

Адыгэ зэщӏэхъееныгъэм и къэхутакӏуэхэм къыхагъэщ “Адыгэ конгресс”-м хуэдэ зэгухьэныгъэщӏэхэм цӏыхубэм ядэлэжьэным, уэрам ӏуэхухэмрэ лъэпкъ дамыгъэхэмрэ нэхъыбэу къэгъэсэбэпыным тегъэщIапIэ зэращIар. Абы и щапхъэщ накъыгъэм и 21-м адыгэ ныпхэр яӏыгъыу екӏуэкӏа пэкӏухэр, адыгэ ныпымрэ “1763–1864” гъэхэмрэ зытет лентэ щхъуантӏэхэр.

А пэкӏухэр щыгъуэ махуэ къудей мыхъуу, щэнхабзэ-политикэ мыхьэнэ ягъуэтащ: ныпыр, макъамэр, лъэпкъ фащэхэр, Адыгэ Хэкумрэ лъэпкъгъэкӏуэдымрэ теухуа къыхуеджэныгъэхэр — а псоми Налшык, Мейкъуапэ, Шэрджэс къалэхэм я уэрамхэм иджырей адыгэ лъэпкъ псэур нэрылъагъу къыщагъэщырт.

Аналитикхэм ехьэкӏ-къехьэкӏ хэмылъу жаIэр: адыгэ дамыгъэхэр зыхэт накъыгъэм и 21-м и пэкӏухэр — лъэпкъ гукъэкӏыжыр утыку къызэрырахьэ ӏэмалу, икӏи “постколониальнэ гукъеуэхэр” наӏуэ зэращӏ трибунэу зэрыхъуар. Абыхэм я лъабжьэр — лъэпкъгъэкӏуэдыр дунейм къищтэн хуейуэ, икӏи адыгэхэм я субъектныгъэм (лъэпкъ увыпӏэм) пщӏэ хуащӏыну къэралым къызэрыхуагъэувырщ.

Жылагъуэ зэпыщIэныгъэхэмрэ щIалэгъуалэр зэкъуэгъэувэнымрэ

“Адыгэ Іуэхум” теухуа эксперт докладым къыщегъэнаІуэ: “Адыгэ конгрессымрэ” абы пыщІа зэгухьэныгъэхэмрэ интернетыр, форумхэр, жылагъуэ зэпыщІэныгъэхэр жыджэру къагъэсэбэпащ пэкӀухэр (акциехэр) зэрагъэзэхуэнымрэ, лъэпкъ ныпымрэ къыхуеджэныгъэхэмрэ хэІущІыІу ящІынымрэ папщІэ.

Абы Іэмал къитащ ныпымрэ накъыгъэм и 21-мрэ я Іуэхур республикэхэм я къалащхьэхэм фӀэкӀыу, диаспорэри (хамэщӀыдэс адыгэхэри) къыхэзышэ Іуэхугъуэ хъуну, икӀи адыгэ дамыгъэхэм я хъуреягъкӀэ хъыбарегъащӀэ псэупӀэ зэщхь къызэригъэпэщащ.

ЦIыхубэ щIэтхыкIыныгъэм зы лъэпкъыцIэкIэ зыщегъэтхыжыным хуэгъэза Іуэхугъуэхэр

“Шэрджэс” (“черкес”) цIэ закъуэмкIэ зыкъэгъэлъэгъуэным хуэунэтIа гупсысэр “Адыгэ конгрессымрэ” лъэпкъ зэщIэхъееныгъэ псомрэ я мурадхэм къыхокI: адыгэ лъэпкъыр зыщ, ауэ “адыгей, къэбэрдей, шэрджэс, шапсыгъ” жаIэу зэрагуэшыр ІэрыщІщ.
2010 гъэм екIуэкIа цIыхубжыгъэ щIэтхыкIыныгъэм (перепись) ирихьэлIэу адыгэ зэгухьэныгъэхэм лъэпкъым чэнджэщ ирату щIадзащ “шэрджэсу” зрагъэтхыну, къулыкъущIэхэмрэ щIэтхыкIыныгъэр езыгъэкIуэкIхэмрэ абы къыпэрыуэ пэтми. Адыгэ зэгухьэныгъэхэм я сайтхэм къытрадзат “лъэпкъыр” щыратхэм деж “шэрджэс” псалъэр дауэ хэбгъэхьэн хуейми теухуа гъуазэхэр.
Мы Іуэхугъуэм нэхъри зиужьащ 2020 гъэм екIуэкIа щIэтхыкIыныгъэм ирихьэлIэу: #ячеркес флешмобыр къызэрагъэпэщащ, езыхэм я анэдэлъхубзэкIэ “адыгэ” жызыIэж псоми цIыхубжыгъэм деж зы зэхуэдэ лъэпкъыцIэ — “шэрджэс” (“черкес”) къагъэсэбэпыну къыхураджэу.
Нахуэу къапщтэмэ, а флешмобыр “Адыгэ Хасэм” и жыджэракIуэхэмрэ нэгъуэщIхэмрэ ирагъэкIуэкIами, “зы лъэпкъ — зы лъэпкъыцIэ” идеологием и лъабжьэри интернетымкIэ цIыхур зэкъуэгъэувэным и Іэмалыри къыздикIар “Адыгэ конгрессымрэ” абы пыщIа гупхэмрэщ.

“Адыгэ конгрессым” къыщыщІэдзауэ “Хабзэ”-м нэс

“Адыгэ конгрессыр” 2000 гъэхэмрэ 2010 гъэхэм я пэщІэдзэмрэ Кремлым нахуэу пэщІэтащ: лъэпкъгъэкІуэдыр дунейм къищтэныр, Адыгэ Хэкур зы хъужыныр, Куржым и парламентым лъэпкъгъэкІуэдыр къищтэн папщІэ ирагъэкІуэкІа кампаниер — мы псоми къэралым и нейр къыхэкIри, гуащІэу къытракъузэу щӀадзащ.
Нахуэу къапщтэмэ, “Адыгэ конгрессым” и лэжьыгъэр зэуэ зэпигъэуакъым, ауэ къэралым и къару къулыкъухэм къызэрытракъузэм къыхэкІыу, хуэм-хуэмурэ утыкум ирагъэкIуэтащ, цIыху абы хэтхэр зэкъуиудащ: щӀыналъэхэм щыӀа я къудамэхэр зэбгырахуащ, я зэпыщӀэныгъэхэр кIуэдащ, а лъэхъэнэм къаӀэта Іуэхугъуэхэмрэ я жыджэракӀуэхэмрэ зэгухьэныгъэщӀэхэмрэ диаспорэмрэ зэтыраугуэша хъуащ.
“Хабзэ” зэгухьэныгъэм и жыджэракIуэ куэдыр абы ипэкIэ “Адыгэ конгрессым” хэтахэщ. Абыхэм ящыщщ 2006 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым “Адыгэ конгрессыр” къыщызэзыгъэпэщахэм хабжэ, нобэ “Хабзэ”-м и пашэ КъуэщIысокъуэ Мартин.
Япэ щIыкIэ, 2009 гъэм, “Хабзэ”-р КъБР-м щыIэ “Адыгэ конгрессым” и идеологие къудамэу зэфIэуващ, икIи абдежым абы и тхьэмадэ хъуат КъуэщIысокъуэ Мартин. 2014 гъэм Сочэ щекIуэкIа Олимпиадэм и пэ къихуэу, КъБР-м щыIэ “Адыгэ конгрессым” и пашэхэм къащытракъузэм, я лэжьыгъэр де-факту зэпагъэуэн хуей хъуащ. Абы иужькIэщ, 2015 гъэм, “Хабзэ”-р зэщIэхъееныгъэ щхьэхуэу утыкум къыщихьар.
Апхуэдэущ “Хабзэ” зэщIэхъееныгъэр де-факту “Адыгэ конгрессым” и гупсысэ нэхъыщхьэхэм я лъапсэ пызыщэ зэрыхъуар.

2010 гъэхэм я кIэухым къэрал кIуэцIым къыщекIуэкI политикэ щытыкIэр нэхъ ткIий щыхъум, “Хабзэ” зэщIэхъееныгъэм лъэпкъ гупсысэм и купщIэр ехъумэ, ауэ ар утыкум къызэрихьэ “теплъэр” (бгъэдыхьэкIэр) ехъуэж:
— “ЛъэпкъгъэкIуэд + Адыгэ Хэку” жыхуиIэ къыхуеджэныгъэ занщIэхэм я пIэкIэ, гулъытэр нэхъыбэу зыхуигъазэр Адыгэ Хабзэрщ, лъэпкъым и пщIэр хъумэнырщ, икIи и щхьэ унафэ езым ищIыжыным хуиIэ хуитыныгъэрщ;
— Мэзкуу занщIэу къалэн къыхуэгъэувыным и пIэкIэ, федерализм нэсым зэрыхуэкIуэн хуей гупсысэр утыку къыралъхьэр, анэдэлъхубзэм теухуауэ щыIэ хуитыныгъэхэр, хэкум къэзыгъэзэжахэм пщIэ хуэщIыныр. Ауэ а псоми я лъабжьэр зыщ: адыгэхэр политикэм и зылъэщIыхьэ (объект) къудей мыхъуу, езыр лъэпкъ-субъекту (IуэхущIэу) щытын хуейщ.
И пэжыпIэкIэ къапщтэмэ, идеологием къикIуа гъуэгуанэр мыпхуэдэу зэкIэлъокIуэ:
ДАХ (лъэпкъ зэкъуэтыныгъэ, хэкум къэгъэзэжын, тхыдэ гукъэкIыж; адыгэ Іуэхур дунейпсом и утыкум илъхьэн) → “Адыгэ конгресс” (Адыгэ Хэку, адэжь щIыналъэм и хуитыныгъэ, лъэпкъгъэкIуэдыр закон-правовой Іэмалу къэгъэсэбэпын) → “Хабзэ” (Адыгэ Хабзэ + лъэпкъым и хуитыныгъэхэр + федерализмэр политикэ субъектныгъэм и теплъэу).

Мурадхэмрэ къалэнхэмрэ: зэтехуэхэмрэ зыхъуэжхэмрэ
Зэтехуэ (къахэщыж) Ӏуэхугъуэхэр:
Адыгэхэр зэкъуэгъэувэныр: — ДАХ — Хэкумрэ диаспорэмрэ щыӀэ “ди лъэпкъэгъухэр” зэгъэуӀун. — “Адыгэ конгресс” — “адыгэ Ӏуэхумрэ” лъэпкъгъэкӀуэдымрэ я хъуреягъкӀэ лъэпкъыр зэкъуэгъэувэн. — “Хабзэ” — Адыгэ Хабзэмрэ лъэпкъ гупсысэмрэ я лъабжьэм тету лъэпкъыр зэкъуэгъэувэн.
Бзэмрэ щэнхабзэмрэ: Зэгухьэныгъищми адыгэбзэмрэ хабзэмрэ хъумэныр лъэпкъым и псэуныгъэм и лъабжьэу къалъытэ.
Диаспорэм яхуиӀэ зэпыщӀэныгъэхэр: — ДАХ — официальнэ (къэрал) каналхэмрэ репатриацэ (Хэкум къэгъэзэжыным хуэунэтӀа) программэхэмрэ къэгъэсэбэпын. — “Адыгэ конгресс” — диаспорэм и Ӏэмалхэр къигъэсэбэпу политикэ Ӏуэхухэр (лобби) зэфӀэгъэкӀын (Куржы къэралыри хэту). — “Хабзэ” — гурыщӀэкӀи хъыбарегъащӀэ (медиа) ӀэмалхэмкӀи щӀэгъэкъуэн хуэхъун, къэрал къулыкъущӀэхэр Хэкум къэзыгъэзэжахэм зэрахущытым и дагъуэхэм тепсэлъыхьын.

Зызэзыхъуэж Іуэхугъуэхэр:
ДАХ-м 1990 гъэхэм иджыри фІэщхъуныгъэ иІэт къэралым, лэжьэгъу (партнер) хуэдэу ухуэщыту, угурыIуэу Iуэху дэпщIэфыну.
“Адыгэ конгрессым” 2000 гъэхэм и лэжьыгъэр зытриухуэр Мэзкуум лъэпкъым и лъэІухэм (и къыхуеджэныгъэхэм) гулъытэ зэрыхуимыщІырщ. Абы къыхэкІыу абыхэм я Іуэхур нэхъыбэу дунейпсо утыкум кърашэнымрэ политикэ къыхуеджэныгъэ ткІийхэмрэ (Куржым и Іуэхур, накъыгъэм и 21-м ехьэлІа кампаниехэр) япэ ирагъэщ.
“Хабзэ” зэщІэхъееныгъэм лажьэн хуей мэхъу нахуэу цІыхур зыкъуз (репрессивнэ) къэрал щытыкІэм и кІуэцІкІэ. ЗаконымкІэ (юридическэу) къапщтэмэ — ар щэнхабзэмрэ цІыху хуитыныгъэхэмрэ хъумэным елэжь зэгухьэныгъэщ, ауэ и пэжыпІэкІэ — ар политикэм и лъэныкъуэкІэ Іуэхугъуэ хьэлъэхэр (федерализм нэсыр, лъэпкъ хуитыныгъэхэр, къэрал унафэщІхэм я лажьэр утыку къихьэныр) зыгъэзащІэу щытащ. Мис абыхэм щхьэкӀэщ уголовнэ Іуэхухэр къыхузэІуахыу, къулыкъущІэхэм я ІэмалкІэ зэгухьэныгъэр щІызэхуащІыжари.

ЛэжьакIэхэм зэрызиужьа щIыкIэр
КъызэгъэпэщыкIэм и лъэныкъуэкIэ:
ДАХ — конгрессхэр зэхэзышэ, офисхэр, президент, устав (хабзэубзыху) зиIэ, къэралхэм официальнэу къабыл ящIа дунейпсо зэгухьэныгъэшхуэщ; ар къэралхэм я нэIэ тету (“ялъагъуу”) мэлажьэ.
“Адыгэ конгресс” — республикищымрэ диаспорэмрэ я зэхуаку зэпыщIэныгъэхэм (сеть) тет зэхэтыкIэ нэхъ лантIэщ; щхьэхуит политикэ пэкIухэр зэхишэнурэ дунейпсо жэрдэмхэр утыку къихьэну хуэIэижьщ.
“Хабзэ” — цIыху бжыгъэкIэ мыин жылагъуэ-политикэ зэгухьэныгъэщ; абы тегъэщIапIэ ищIыр хъыбарегъащIэ Iэмалхэр (медиа), интернетыр, цIыхубэ уэрам пэкIухэр къызэгъэпэщынырщ; тхылъым (законым) къызэрищтэмкIэ ар “щэнхабзэм” елэжьщ, ауэ и пэжыпIэкIэ — политикэ IуэхущIакIуэ (актор) лIэужьыгъуэщIэщ.

Жыджэрагъыр зыхуэунэтIар (Илэжьхэр):
ДАХ — конгрессхэр, официальнэ лIыкIуэхэр, Хэкум къэгъэзэжыным (репатриацэм) хуэунэтIа программэхэр, щэнхабзэ джэгушхуэхэр, къэрал къулыкъущIэхэм ядэлэжьэныр.
“Адыгэ конгресс” — накъыгъэм и 21-м екIуэкIа пэкIухэр (митингхэр), лъэпкъгъэкIуэдым теухуа зыхуэгъазэныгъэхэр, дунейпсо конференцхэр, Куржым и парламентым дэлэжьэныр.
“Хабзэ” — цIыхубэ зэхыхьэхэр къызэгъэпэщынырщ, щIэныгъэ-узэщIыныгъэ, хъыбарегъащIэ (медиа) проектхэрщ, федерализмэмкIэ Iэнэ хъурейхэм хэтынырщ, къэрал къулыкъущIэхэм я унафэхэмрэ Iуэху зехьэкIэмрэ критикэ щIынырщ.

Къэралым хуаІэ зэхущытыкІэхэр
ДАХ (1990 гъэхэм я пэщІэдзэм): тынштэкъым, ауэ зэгурыІуэныгъэ (диалог) щыІэнкІэ хъунут; иужькІэ — хуэм-хуэмурэ къэралым еубыдри езым едаІуэ (лояльнэ) зэгухьэныгъэу зэрехъуэкІ.
“Адыгэ конгресс”: зэпымыууэ (къэралым) пэщІэтщ; къэрал къулыкъущІэхэр хэтащ ахэр утыкум ирахуну (маргинал ящІыну), абы хэтхэр “радикалу” къагъэлъагъуэурэ.
“Хабзэ”: щхьэхуэ-щхьэхуэу трагъэза залымыгъэхэр (репрессиехэр) — КъуэщІысокъуэм къыхузэІуаха уголовнэ Іуэхур, и унагъуэм зэрытракъузар, зэгухьэныгъэр законымкІэ зэрызэхуащІыжар — мыхэм я зэранкІэ пашэр Хэкум икІыну (эмиграцэм кІуэну) хуей хъуащ.

Аналитикэм (къызэщІэкъуэж гупсысэм) кърикІуэр
Идеологие гъуэгуанэр (бгъэдыхьэкІэхэр):
ДАХ-м лэжьыгъэшхуэ зэфІигъэкІащ бзэр хъумэным, диаспорэмрэ Хэкумрэ зэпыщІэныгъэ яхуэгъэувэным теухуауэ, Хэкум къэгъэзэжынымкІэ (репатриацэмкІэ) проектхэр иригъэжьащ.
“Адыгэ конгрессым” Іуэхур игъэжэнащ — лъэпкъгъэкІуэдыр, политикэ увыпІэр, дунейпсо утыкум къыщытракъузэныр япэ иригъэщри.
“Хабзэ” зэщІэхъееныгъэм XXI лІэщІыгъуэм къезэгъ теплъэ иритащ — залымыгъэ къырахьэлIэ пэтми, лъэпкъ хуитыныгъэу федерализм гупсысэм къихьымрэ Адыгэ Хабзэмрэ зыригъэзэгъыным елэжьащ.

ЗэпыщІэныгъэри зэпыуныгъэри:
И купщІэкІэ къапщтэмэ, “Хабзэ”-р ДАХ-мрэ “Адыгэ конгресс”-мрэ я нэхъ гуащІэ гъуэгум къыпызыщэщ: лъэпкъ субъектныгъэр, бзэр, тхыдэр, къэрал купсэм (федеральнэ центр) и лэжьэкIэм мыхъуу хэтхэм теухуауэ псалъэмакъыр Iэтынырщ.
И теплъэкІэ (формэкІэ) зэгухьэныгъэр политикэ губгъуэ занщІэм икІыу “хабзэмрэ щэнхабзэмрэ” я утыкум кІуэн хуей хъуащ, щыІэжыну Іэмал гуэр иІэн папщІэ — иужькІэ ари зэтракъутэхункІэ.
КъБР-м залымыгъэ зэрыщызэрахьэм (репрессиехэм) я зэранкІэ, “Хабзэ” зэгухьэныгъэмрэ КъуэщІысокъуэ Мартин езымрэ я лэжьыгъэр Хэкум и гъунапкъэхэм икӀыу хамэщӀым Iэпхъуэн хуей хъуащ. Иджыпсту лэжьыгъэ нэхъыщхьэр адыгэ диаспорэм хэту йырагъэкIуэкI, ар зэкъуигъэувэну икІи Кавказым Адыгэ Хэку зэщыкъуа (единая Черкесия) щыІэным хуэунэтІа гупсысэм щІэгъэкъуэн ищІыну хущІокъу.

Хэкум “Хабзэ” зэгухьэныгъэм зэрытракъузар
2019 гъэм “Хабзэ” зэгухьэныгъэм удын хьэлъэ ирахьэлIащ: КъуэщӀысокъуэ Мартин пцӀыкӀэ зэхалъхьа “наркотикхэм” ехьэлӀа уголовнэ ІуэхукӀэ яубыдащ, зэгухьэныгъэм и офисым хьэпщыпхъуэкӀ (обыск) щащӀащ, абы хэт жыджэракӀуэхэр яубыдащ. ЦӀыху хуитыныгъэхэр хъумэным елэжьхэми (правозащитникхэми) езы мы Іуэхум хэтхэми къалъытэ ар политикэ лъабжьэ зиIэ залымыгъэу.
Условнэ тезыр къытралъхьа, “иноагент” статус къыфӀаща, уголовнэ ІуэхущӀэхэр къыхузэӀуаха, икӀи къарузехьэхэр (силовикхэр) и адэ-анэм я деж щӀэх-щӀэхыурэ зэрыкӀуам иужькӀэ, КъБР-м нахуэу (зэӀухауэ) лэжьыгъэр щыпащэну Іэмал имыӀэ хъуащ.
А Іуэхугъуэхэм япкъ иткӀэ, КъБР-м законым къызэрищтэмкӀэ ухуауэ щыта “Хабзэ” зэгухьэныгъэр зэхуащӀыжащ (ликвидацие ящӀащ), икӀи абы де-факту Урысейм и кӀуэцӀым щилэжьэныр зэпигъэуащ.

Лэжьыгъэм и купсэр хамэщӀым зэрагъэӀэпхъуар
КъуэщӀысокъуэр Тыркум кӀуа нэужь, и интервьюхэм ехьэкӀ-къехьэкӀ хэмылъу щыжеӀэ адыгэ Іуэхум диаспорэм (хамэщӀым) хэту зэрыпащэр: лъэпкъгъэкӀуэдым, Хэкум къэгъэзэжыным хуиӀэ хуитыныгъэм, Адыгэ Хэкум и къэкӀуэнум теухуа Іуэхугъуэхэр къеӀэт.
Щхьэхуиту лажьэ Адыгэ хъыбарегъащӀэ (медиа) Ӏэмалхэм къыхагъэщ: ар Тыркум зэрыкӀуэрэ федерацэ зэхуэмыдэхэм (КАФФЕД, ЧеркесФЕД, “адыгэ хэкупсэхэр”, нэгъуэщӀхэри) я пэкӀухэмрэ акциехэмрэ щхьэхуэ-щхьэхуэу мыхъуу, нэхъыбэрэ зэгъусэу екӀуэкӀыу хуежьащ, — нэгъуэщӀу жыпӀэмэ, ар диаспорэм и къудамэ зэхуэмыдэхэр зэкъуэзыгъэувэ пашэу (политикэ фигурэу) утыкум щылажьэ хъуащ.

Диаспорэ зэпыщӀэныгъэхэр

КъуэщӀысокъуэр Тыркум щыӀэ адыгэ жылэхэм жыджэру яхэтщ, Хэкумрэ хамэщӀымрэ щыпсэу адыгэхэм зэдиӀэ къалэнхэм щытепсэлъыхь зэӀущӀэхэм, Ӏэнэ хъурейхэм, “Адыгэ хъурей” (“Черкесский круг”) жыхуаӀэм хуэдэ проектхэм холажьыхь.
И псалъэхэм къыщыхегъэщ:
— лъэпкъым и “лъабжьэр” — Хэкум зэрыщыӀэр;
— ауэ “лъэпкъым и къарур нобэ диаспорэм зэрыщыӀэр”, Ӏэмал нэхъыбэ зыбгъэдэлъыр ар зэрыарар;
— ди къалэныр — а Ӏэмалхэр Кавказым адыгэ лъэпкъыр къыщыгъэщӀэрэщӀэжыным хуэунэтӀынырщ, икӀи блэкIам къыщыхъуа залымыгъэмрэ (несправедливости) Хэкум къэгъэзэжыным теухуауэ диӀэ хуитыныгъэмрэ дуней псом къегъэщтэн хуейщ.

Аращи, КъБР-м и кӀуэцӀымкӀэ “Хабзэ” зэгухьэныгъэм къызэрытракъузам, лэжьыгъэм и купсэр де-факту диаспорэм гъэӀэпхъуэн хуей ищӀащ. Иджыпсту япэ ирагъэщ Iуэхугъуэхэр — Адыгэ Хабзэмрэ лъэпкъ гупсысэкIэмрэ (идентичность) хъумэн къудейркъым, атӀэ Адыгэ Хэкумрэ лъэпкъ зэщӀэхъееныгъэм и политикэ псагъэхэмрэ щӀэгъэкъуэн хуэхъун папщӀэ, хамэщӀ адыгэхэм я Ӏэмалхэр зэкъуэгъэувэнырщ.
Иджыпсту лэжьыгъэ йокӀуэкӀ “Хабзэ”-р Европэм щызэрагъэпэщыжрэ етӀуанэу регистрацэ ящIыжыну — адыгэ лъэпкъым и мурадхэр зэӀухауэ утыку къилъхьэнымрэ пхыгъэкӀынымрэ ар нэхъ шынагъуэншэ утыкуу зэрыщытым къыхэкӀыу. ЗэгухьэныгъэщӀэм тегъэщӀапӀэ ищӀыр иужьрей илъэсхэм Хэкур зыбгына адыгэхэрщ (абыхэм адыгэ жыджэракӀуэхэри яхэту), икӀи адыгэ диаспорэм хуиӀэ зэпыщӀэныгъэхэр гъэбыдэнырщ. Абы щыгъуэми жылагъуэ зэгухьэныгъэм ехъумэж ипэ илъэсхэм зэхалъхьа идеологие лъабжьэмрэ мурад нэхъыщхьэхэмрэ.
“Хабзэ” адыгэ жылагъуэ-политикэ зэгухьэныгъэр — адыгэхэм я нобэрей зэманым декIу зэщӀэхъееныгъэщ. Абы идеологие лъабжьэу къещтэр Адыгэ Хабзэр, икӀи абы ипкъ иткӀэ егъэбелджылы лъэпкъым и политикэ мурадхэр.

Лъабжьэ хуэхъур

“Хабзэ” псалъэр къызэрыгуэкӀ “зэхэтыкӀэ-зекӀуэкӀэ” (этикет) къудей мыхъуу, адыгэхэм я философие-дуней еплъыкӀэ системэу, хьэл-щэнымрэ хабзэмрэ зэкъуэзыгъэувэ (морально-правовой) кодексу къагуроӀуэ. Ар цӀыхумрэ жылагъуэмрэ я гъащӀэм и лъэныкъуэ псори зэзыгъэзахуэ “дуней псом и бзэщ” (е “гъащӀэм и бзэщ”).
Адыгэ Хабзэм лъэпкъым и “конституцэ псэукӀэкIэ” йоджэ: ар щӀыхьым, пщӀэм, нэмысым, лӀыгъэм, акъылымрэ цӀыхугъэмрэ я пщалъэ системэщ. Мис абы и фӀыгъэкӀэщ адыгэхэм я лъэпкъ зэхэщӀыкӀыр (идентичность) къызэрахъумари. Ар адыгэ псоми я гъуазэщ, дэнэ щымыпсэуми, дэнэ щызэхуэзэми.

Зэгухьэныгъэм езым и увыпIэр зэрилъагъужыр

“Хабзэ”-р адыгэ жылагъуэ-политикэ зэгухьэныгъэу зоджэж. Абы и къалэн нэхъыщхьэр — дуней псом щыпсэу адыгэхэр зэкъуэгъэувэнырщ, лъэпкъ мурадхэр хъумэн икӀи зэпӀэзэрыту лъэпкъым зиужьын папщӀэ.
Зэгухьэныгъэм ехьэкӀ-къехьэкӀ хэмылъу жеӀэ: дунейм теткъым адыгэ псоми я Ӏуэхур зы Іэпкълъэпкъ узыншэу къэзылъытэу, абы я мурадхэр зэкӀэлъыкӀуэу икӀи нахуэу утыку къизыхьэ нэгъуэщӀ ухуэкӀэ (структурэ). ИкӀи а къалэныр езым и пщэ зэрыдильхьэжыр къегъэнахуэ.

Псагъэмрэ пщэрылъхэмрэ

“Хабзэ” зэгухьэныгъэм и программэм (пщэрылъ зыхуищIыж тхыгъэм) къызэрыхэщымкIэ, абы и мурад нэхъыщхьэхэр мыхэращ:
— Урыс-Кавказ зауэр къэхъейн ипэкIэ Адыгэ Хэкум иIа гъунапкъэхэр зэфIэгъэувэжыныр икIи блэкIам къыщыхъуа залымыгъэм къыпэкIуахэр гъэзахуэжыныр;
— дэнэ щыпсэуми, адыгэ псоми адыгэбзэр хуиту яджыну, ирипсэлъэну икIи Адыгэ Хабзэм тету псэуну Iэмал яIэныр;
— Адыгэ Хэкум (адэжь щIыналъэм) зыгъазэжыну мурад зиIэ дэтхэнэ зы адыгэми репатриацэмкIэ иIэ хуитыныгъэр убзыхуауэ къэралым къегъэщтэн, икIи Адыгэ Хэкум къакIуэу заплъыхьыну хуейхэм лъэпощхьэпоуншэу ар хузэфIэгъэкIыныр;
— адыгэ лъэпкъыр зы Іэпкълъэпкъ узыншэу зэкъуэувэу, дэтхэнэ зы адыгэми и узыншагъэм, и шынагъуэншагъэм, гъащIэ екIу иIэным, цIыхуу зиузэщIыным я телъхьэу щытыныр къызэгъэпэщыныр.
Зэгухьэныгъэм къыхегъэщ: ар зыгъэгумэкIыр “Урысейм, Тыркум, Америкэм” я къэрал мурадхэракъым; абы лъабжьэу къищтэр адыгэ лъэпкъым и мурадхэрщ, икIи а мурадхэр зэфIэгъэкIыным щIэгъэкъуэн хуэхъу сыт хуэдэ къаруми дэлэжьэну ар хьэзырщ.

Лэжьыгъэм и къызэгъэпэщыкIэр

“Хабзэ”-м къегъэнаIуэ: ар щэнхабзэми, политикэ занщIэми я гъунапкъэхэмкIэ зэтеувыIэркъым; къэрал унафэхэм (законхэм) япкъ иту, Iэмал хъуар (щIэныгъэ проектхэр, цIыхубэ кампаниехэр, дунейпсо лэжьыгъэр) къигъэсэбэпыну хьэзырщ.
ГъащIэм (и пэжыпIэкIэ) мыр гъэзэщIа зэрыхъур мыхэращ:
— Адыгэ Хабзэм, бзэмрэ тхыдэмрэ я хъуреягъкIэ щэнхабзэ-узэщIакIуэ лэжьыгъэхэр егъэкIуэкIыныр;
— къэрал зэмылIэужьыгъуэхэмрэ диаспорэхэмрэ щыпсэу адыгэхэр зэкъуэгъэувэным хуэунэтIа лэжьыгъэхэр;
— политикэ къыхуеджэныгъэхэр (Адыгэ Хэку, Адыгэбзэ, Хэкум гъэзэжын) Адыгэ Хабзэмрэ лъэпкъ хуитыныгъэхэмрэ тещIыхьауэ утыку къихьэныр.
НэгъуэщIу жыпIэмэ, мыр Адыгэ Хабзэр идеологие лъабжьэу къищтэу, абы тещIыхьауэ иджырей лъэпкъ-политикэ программэ (адыгэхэм я зэкъуэтыныгъэ, Адыгэ Хэку, Адыгэбзэ, Хэкум гъэзэжынымкIэ хуитыныгъэ) зыухуэ зэгухьэныгъэщ. Абы щыгъуэми а лэжьыгъэр хамэ къэралхэм я хьэтыркIэ мыхъуу, езым и лъэпкъым и хьэтыркIэ зэрыщытыр къыхегъэщ.

Гъатхэпэм и 30, 2026 гъэ