ХьэдэгъэлI Аскэр и томибл «Нартхэр» — адыгэ щэнхабзэм и щIэин лъапIэщ

Нарт эпосым и архив нэхъ ин дыдэр адыгэбзэкIэ къыдэкIа томиблу зэхэт «Нартхэр. Адыгэ эпос» академическэ зыхуэхьэсыныгъэ тхылъхэрщ (Мыекъуапэ 1968–1971 гъэхэм къыщыдэкIащ). Филологие щIэныгъэхэм я доктор ХьэдэгъэлI Аскэр зэхуихьэсауэ, зэпкъриха мы лэжьыгъэр фольклор тхылъ къызэрыгуэкIкъым, ар адыгэ лъэпкъым щIэныгъэм и дежкIэ и тхыдэ пэжыр къэзыгъэзэжа, псэм и хъугъуэфIыгъуэм и сын уардэщ. Илъэс тIощIкIэ (1946 гъэм щыщIэдзауэ 1966 гъэм нэс) мы материал хьэлэмэтыр зэхуихьэсурэ, къэхутакIуэм щIэныгъэм и дежкIэ лIыгъэ нэс къихьащ, IуэрыIуатэр кIуэдыпэжынкIэ шынагъуэ щыхъуа зэманым абы и псэр зэригъэгъуэтыжащ.

Мыбы дежкIэ «архив» псалъэрщ нэхъ къекIур. Мы зэхуэхьэсым хэтщ текст пэж дыдэу 705-рэ пасэрей макъамэхэм я нотэу 40-рэ, зэхуэзыхьэсахэм экспедицэхэм зэрыщатха дыдэм хуэдэу. Мыр япэ академическэ къыдэкIыгъуэщ, материалхэм литературэ зэгъэзэхуэныгъэ е иджырей гъэпсыкIэ щыхамылъхьауэ. Ахэр япэу зэратхам хуэдэу къыдагъэкIащ — джэгуакIуэхэм я бзэ дыдэмкIэ пасэрей уэрэд, пщыналъэ, хъыбар теплъэ иIэу, пасэрей зэманым и дахагъэу щытар яхъумауэ.

Абы и деж тхылъхэм сюжет зым и вариант куэд къыщахь, вариант куэд зэриIэрщ эпосыр лъэпкъым л1эщ1ыгъуэ куэдк1э ар зэрыщы1ам и нэхъыщхьэ щыхьэтыр.

Мы лэжьыгъэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэр академическэу деколонизацэм и лъэныкъуэкIэ ищIа лъэбакъуэшхуэрщ. Мы томиблыр къыдэкIын ипэк1э, пащтыхьми совет щIэныгъэми куэдрэ щытекIуэрт эпосыр «алан» (кавказ лъэпкъ мыхъу) лъабжьэм къытехъукIауэ жыхуиIэ гупсысэр, абы къикIыу адыгэхэм я адэшхуэхэми нэгъуэщI кавказ лъэпкъхэми хамэ сюжетхэр къащтауэ. ХьэдэгъэлIым и лэжьыгъэшхуэм, фольклор, бзэщIэныгъэ, этнографие щыхьэт пэжхэм тету, щыпкъэ быдэ и1эу наIуэ ищIащ Нарт хъыбархэр автохтоннэу, кавказ лъабжьэ дыдэ зэриIэр.