Iэдииху: Бзылъхугъэ пщIэм и трагедиемрэ кIыфIым къыхэлыдыкI нурымрэ

Нарт эпосым хэт бзылъхугъэ образ лъэщхэм, Сэтэней Iущыр зи пашэм, ящыщу нэхъ усэпэлъыту икIи нэхъ гущIэгъуаджэу къахэщыр Iэдииху дахэрщ. Абы и цIэм и мыхьэнэ дыдэр «Iэ хужь» е «Iэ нэху» жыхуиIэщ («Iэдий» псалъэмрэ «ху» — хужь жыхуиIэмрэ зэхэту). Эпосым ар дыгъэм и магий гъэщIэгъуэнкIэ еузэщI, абы и гъащIэ тхыдэр бзылъхугъэ лэжьыгъэм и уасэм, абы пщIэ хуэщIыным икIи пасэрей хабзэхэм я зэныкъуэкъу гуащIэм и дамыгъэ (метафорэ) ещI.

Нэху зыдз Iэхэм я телъыджэмрэ хъурыфэ лъэмыжымрэ

Хъыбархэм зэрыжаIэмкIэ, Iэдииху и щхьэгъусэм дэщIыгъуу Инджыдж псыежэхым (иджырей Зеленчук ЦIыкIущ) и щхьэщыгум, бгы ек1уэл1ап1эншэм тет мывэ быдапIэ лъагэм щыпсэут. Ноби а псым и ижьырабгъу Iуфэм уеплъмэ, тхыдэм и лъэужь къутахуэхэу Iэдииху и цIэр зезыхьэ чэщанэжьыр тетщ.
Iэдииху и щхьэгъусэ нарт лIыхъужьыр, нэхъ цIэрыIуэ хъыбархэм зэрыщыжыIамкIэ, Псэбыдэт и цIэр (ар «ГъащIэм хуэбыдэ» е “гущ1эгъуншэ” жыхуиIэуи жып1э хъунущ). Ар зэпымыууэ зекIуэ гугъухэмрэ шынагъуэхэмрэ хэтт. Нэхъыбэм ар зекIуэ къыщигъазэр жэщ кIыфIт, бийхэм къатриха шы гуартэхэр къихуу.
А жэщ кIыфIхэм дежт Iэдииху и къару телъыджэр къыщыщхьэпэр. Шур щыхупӏэм щынэблагъэм, Iэдииху псы гъуахъуэм хъурыфэ лъэмыж телъыджэ зэпридзырт. Итӏанэ чэщанэм и щхьэгъубжэм къыдишиикӏырт дунейм темыт нэхур къызыпих и ӏэ пцӏанэ хужьхэр. И Iэхэм къыпих нурыр апхуэдизкIэ нэхути, жэщ нэхъ кIыфI дыдэр махуэ нэху ищIырт, мазэми вагъуэхэми я нэхур щ1иуфэу. А хъурыфэ лъэмыж нэхумкIэ Псэбыдэ и шы гуартэхэр быдапIэм тыншу къызэприхут, абы иужькIэ Iэдииху лъэмыжри и Iэхэри игъэпщкIужырт. Нартым къэкIэлъыпхъэрыкIа бий шухэр псыдзэ гъууэм и деж кIыфIым хэхуэрти, гузэвэгъуэ хэлъу ягъэзэжын (ик1уэтын) хуей хъурт.

Пагагъэмрэ псэзэпылъхьэпӏэмрэ

Мы хъыбарым къызэрыхэщымкIэ, Iэдииху щхьэгъусэ пэж къудейкъым, ар и лIым и зекIуэ ехъулIэныгъэхэм зэхуэдэу япкърыт зы къару лъэщщ. Ауэ зэпымыууэ къихь ехъулIэныгъэхэм Псэбыдэ и щхьэр ягъэунэзащ, зыкъыфӏэщӏыжыныгъэ хыхьащ.
Зэгуэрым, хьэщIэхэр зэхуишэсри, Псэбыдэ и щхьэ щытхъужын щIидзащ, хахуагъэк1э абы пэпщIын дунейм тетмыту къыригъэк1ыу, бийхэм щытекIуэри Инджыдж псыежэхым къызэрызэприхури езым и къару закъуэмрэ и лIыгъэмрэкIэ зэрыхъур яжриIэу. Апхуэдэ фIыщIэншагъэм 1эдииху т1асхъэ ищ1ауэ и лIым игу къигъэкIыжащ: «Сэ сыбдэӏэпыкъуркъэ? Си ӏэхэм я нэхур уимыӏамэ, уэ мы псым укъызэпрыкIыфынутэкъым».
Ауэ лIы пагагъэмрэ щытхъужынымрэ нэф ищIа Псэбыдэ абы и фIыщIэр къилъытэн идакъым. Абы нэмыщI, ар къэгубжьащ икIи игъэшынащ: аргуэру и Iэхэр щхьэгъубжэм къыдигъэщрэ и гъуэгур къигъэнэхуну хэтмэ, джатэкIэ еуэу пиупщIыну.

Лъыщӏэж жэщ

Мы зэныкъуэкъур — унагъуэ псалъэмакъ къудейкъым. ЩIэныгъэлIхэм абы щалъагъу тхыдэ щӏагъыбзэ куу: ар бзылъхугъэм хуащIу щыта матриархат пщIэмрэ дунейм къэув лIы (патриархат) унафэ гуащIэмрэ я зэпэщIэтыныгъэу аращ.
Псэбыдэ аргуэру зекIуэ ежьауэ жэщ кIыфI мазэмыгъуэм къыщигъазэм, Iэдииху абы и шым и лъэмакъыр зэхихащ. Хабзэ зэрищIауэ, абы и Iэхэр къыдидзащ, дунейри нуркIэ зэщIэнащ, ауэ асыхьэтым игу къэкIыжащ и лIым и псалъэ гуащIэхэмрэ абы ита псалъэ быдэмрэ. И пщIэр и1ыгъыжу, Iэдииху и Iэхэр чэщанэм щIипхъуатэжащ.
Нэхур ункIыфIащ. Жэщ кIыфI дыдэм хэхуауэ, гъуэгур имылъагъужу, Псэбыдэр шымрэ гуартэмрэ я гъусэу бгым къыщиудри, Инджыдж и псы къэукъубеяхэм хэкӏуадэри, пщ1эншэу хэкӏуэдащ. Тхыдэдж М. Текуевэм къызэрыхигъэщымкӏэ, лIым нэху къэзыт бзылъхугъэм пщIэ лъэпкъ хуищIакъым, абы папщIэуи и уасэр итащ — а бзылъхугъэр щымыIэмэ, лIым и къарур нэф хъуащ.

Лъыуэ зэщIэплъа къырхэмрэ Iуащхьэм и щэхумрэ

Пщэдджыжьыр къыщищIым, Iэдииху къэхъуар къыгурыIуащ. Псыхъуэм ехри, абы и лIым и хьэдэр къигъуэтащ. Гузэвэгъуэшхуэм хэту, хабзэ гуащIэм къызэригъувымк1э, ар псы Iуфэм Iут мывэ къырхэм и IэхэмкIэ еуэн щIидзащ. Нэху къызидз и Iэхэр лъыуэ зэгуэуащ, а лъым мывэхэр игъащIэкIэ ири1аш. Аращ адыгэ хъыбаржъхэм а щIыпIэм щыIэ мывэхэм я плъыфэр (мывэ плъыжьхэр) къызэрыхъуауэ жа1эр.
Iэдииху и лIыр щIилъхьащ, хабзэм къызэрыгъувым хуэдэу, и кхъэм Iуащхьэ трищIыхьащ. А зэманым абы деж къэсащ нарт лIыхъужь Сосрыкъуэр (хъыбар гуэрхэм зэрыжаIэмкIэ – Псэбыдэ и ныбжьэгъу), дыгъэм хуэдэу и афэр зэпэлыдык1ыу. Шыблэ уаем хэхуа фызабэ гъыр и щIакIуэм щIипхъуащ.
Сосрыкъуэ и щӏакӏуэ щӏагъым гурыщӏэр къыщылыдащ. Абы щыгъуэ щэхушхуэ къыщ1эщащ: лIы дэкIуауэ щытми, Iэдииху хъыджэбзу къэнат. Ар гъэщIэгъуэн зыщищIа Сосрыкъуэ щ1эупщ1ащ, ар къызэрыхъуа щ1ык1эм. Ӏэдиихуи зиумысащ цӏыхубз хъуэпсапӏэр къэушыхук1э, и щхьэгъусэ гущӏэгъуншэ Псэбыдэ хьэцыбанэ къудамэ банэхэмкӏэ зэриубэрэжьу зэрыщытамк1э. Сосрыкъуэм гущӏыхьэу жиIащ: «Сыту леишхуэ къуиха… Мы Iуащхьэ щIагъым щIэлъым езым и щхьэ закъуэщ фIыуэ илъагъуу щытар, аращ и кхъащхьэм удз цIыкIуи къыщIытемыкIар».
Ар щызэхихым, Iэдииху бел къипхъуатэри, губжьауэ Iуащхьэр зэбгыридзыжу щIидзащ, абы и 1эк1э ищ1ар апхуэдэу къыхущыта лIым телъыну хуэмейуэ.Сосрыкъуэ ар къигъэувыӏащ, а ӏуащхьэ пцӏанэ ныкъуэкъутэр цӏыхухэм щапхъэу къахуэнэн хуэйуэ жи1эу – езыхэм я щхьэ фIыуэ зылъагъужхэм я фэеплъу. Хъыбарым зэрыжиIэмкIэ, а Iуащхьэр нобэми губгъуэм итщ.
Абы иужькIэ, мазэ нур щабэр зыхэлъ Iэдииху, нарт СосрыкъуэпцIэ «дыгъэ» (мафIэ) зыхэлъым и щхьэгъусэ хъуащ.

Ӏэдииху и образыр нарт эпосым бзылъхугъэ лэжьыгъэмрэ ухуэныгъэ къарумрэ я усыгъэ нэхъ лъагэ дыдэщ. Мыр зытеубэуа хьэзабышэ гуэрым и хъыбаркъым, ар бзылъхугъэ пагэщ, дунейм и гъащIэм хэлъхьэныгъэу хуищIам пщIэ хуащIыну зыхуэфащэ, бзылъхугъэм и псэм хэлъ нурым лIыхъужьхэм я гъуэгуанэхэр зыгъэгъуазэщ.