Asker Gadagatl’ın Yedi Ciltlik “Nartkher” Eseri – Çerkes Kültürünün Gerçek Bir Anıtı

Nart destanının en eksiksiz arşivi, Çerkes dilinde yayınlanan yedi ciltlik akademik külliyat “Nartlar. Çerkes Destanı”dır (1968–1971 yılları arasında Maykop’ta yayımlanmıştır). Filoloji Doktoru Asker Gadagatl tarafından toplanıp sistematize edilen bu eser, sadece bir folklor derlemesi değil, Çerkes halkının bilimdeki gerçek tarihi özneliğini geri kazandıran büyük bir manevi kültür anıtıdır. Araştırmacı, yirmi yıl boyunca (1946’dan 1966’ya kadar) bu devasa materyali toplayarak, sözlü geleneğin geri dönülmez bir şekilde kaybolabileceği bir dönemde onun yaşayan nefesini kayıt altına alarak gerçek bir bilimsel başarıya imza atmıştır.

Burada en uygun kelime tam olarak “arşiv”dir. Külliyat, araştırmacıların saha çalışmalarında kaydettikleri şekliyle 705 otantik metin ve 40 eski melodinin nota kaydını içermektedir. Bu, materyallerin yapay olarak edebi bir düzenlemeye veya modernizasyona tabi tutulmadığı ilk akademik yayındır. Metinler, ceguko şarkıcılarının canlı diliyle, antik çağların yalın, dingin ve görkemli estetiği korunarak; eski şarkılar (wored), destansı şiirler (pşınelhe) ve nesir efsaneler (xıjhe) biçiminde orijinalleriyle yayımlanmıştır.

Aynı zamanda kitaplarda aynı konuya dair birçok farklı varyant (çeşitleme) sunulmaktadır ki varyant zenginliği, destanın halk arasında uzun süre varlığını sürdürdüğünün ilk ve en önemli göstergesidir.

Bu eserin asıl değeri, dekolonyal (sömürgecilik karşıtı) akademik atılımında yatmaktadır. Bu yedi ciltlik eserin yayımlanmasından önce, Çarlık ve Sovyet biliminde uzun süre, Çerkeslerin ve diğer Kafkas halklarının atalarının sözde sadece yabancı kurguları benimsediğini savunan “Alan” (Kafkas kökenli olmayan) köken teorisi egemendi. Gadagatl’ın bu temel eseri; titiz folklorik, dilbilimsel ve etnografik verilere dayanarak Nart destanının (Nartiada) otokton, yani yerli Kafkas kökenli olduğunu reddedilemez bir biçimde kanıtlamıştır.