Atejuko Kabardey’i

Tarihtesi Kazi Kabardeyi’nden doğan ve Büyük Kabardey’in siyasi çekirdeğini temsil eden Hatoxuşokuey (Atejukoların Kabardey’i), 18. yüzyılda ve 19. yüzyılın ilk yarısında Çerkes dünyasının en güçlü devlet oluşumlarından biriydi.

1. Toprak ve sınırlar
   Kazi Kabardey’i (adını Prens Kazi Pşeapşokov’dan almıştır) başlangıçta ülkenin batı ve orta kesimlerini işgal ediyordu. 18. yüzyıla gelindiğinde Hatoxuşokuo’ların (Atejukolar) mülkleri Büyük Kabardey’deki en kalabalık ve en güçlü mülkler haline geldi.

• Sınırlar: Atejuko prenslerinin toprakları Podkumok nehrinin kaynakları ile Çegem nehri arasında yer alıyordu.
• Stratejik önem: Bölge, dağ boğazlarından ovaya kilit çıkışları kontrol ediyordu; bu da Kabardey prenslerinin komşu dağlı halkları (Balkarlar, Karaçaylar, Osetler) kendilerine bağımlı kılmalarını ve onları yüksek dağlık bölgelerde izole etmelerini sağladı.

1. Siyasi sistem ve sosyal yapı
   Bu mülkün siyasi yapısı aristokratik bir cumhuriyet olarak tanımlanmaktadır.

• Yönetim: Yüce güç, ulusal mecliste (Xase) ömür boyu seçilen Pşışxue’ye (büyük prens veya Vali) aitti. 18. yüzyılda Atejuko prensleri bu unvanı taşımaya hak kazanan dört (daha sonra altı) aileden biriydi.
• Hiyerarşi: Toplum kesin hatlarla ayrılmış sınıflara bölünmüştü:
  1. Pşi (Prensler): Efsanevi İnal’ın soyundan gelen Atejuko hanedanı.
  2. Vork (Soylular/Özdenler): Şövalye sınıfını oluşturuyordu. Derecelere ayrılırlardı: tlkoş (Anzorovlar veya Kudenetovlar gibi birinci derece soylular), dıjınığo, beslan-vork, vb.
  3. Tıfokotl (Özgür topluluk üyeleri): Nüfusun büyük kısmı, özgür çiftçiler.
  4. Bağımlı sınıflar: Pşıtllar (serfler) ve Vunavütler (ev köleleri).

1. Askeri güç ve savaş sanatı
   Atejuko Kabardey’inin askeri gücü, bölgenin en iyisi olarak kabul edilen seçkin zırhlı süvarilere (werk’ıdze) dayanıyordu.

• Potansiyel: 18. yüzyılın ortalarında Büyük Kabardey 15.000’e kadar atlı savaşçı (yarısı soylu süvarilerdi) çıkarabiliyordu.
• Silahlanma: Çerkes şövalyeleri zincir zırhlara (afe) ve miğferlere (taş) bürünmüş; ünlü kılıçlar, kamalar ve yaylarla silahlanmışlardı. Savaş için özel olarak yetiştirilmiş Kabardey at ırkı, dağlarda ve ovalarda inanılmaz hareketlilik ve dayanıklılık sağlıyordu.

1. Önemli zaferler ve siyasi etki
   Atejuko Kabardey’i, Çerkeslerin Kırım-Osmanlı yayılmacılığına karşı direnişinin öncü gücüydü.

• Kanjal Savaşı (1708): Çerkes silahlarının en büyük zaferi. Yüce prens Kurgoko Atejuko’nun liderliğinde Kabardeyler, geceleyin Kırım Hanı Kaplan Giray’ın sayıca kat kat üstün ordusunu (çeşitli kaynaklara göre 30 ila 60 bin kişi) bozguna uğrattı. Bu zafer, Babıali’nin Kuzey Kafkasya’yı ele geçirme planlarını boşa çıkardı ve uluslararası bir yankı uyandırarak Poltava Savaşı’nın gidişatını bile etkiledi.
• Malka Savaşı (1641): Kazi Kabardey’inin liderleri (Aleguko Şogenukov ve Atejuko hanedanının kurucusunun büyükbabası Hatokşoko Kaziyev), ülkede İnalidlerin bu kolunun egemenliğini pekiştirecek şekilde, İdarov prenslerinin ve onları destekleyen Rus streltsilerin koalisyonunu tamamen yenilgiye uğrattı.

1. Birleşik Çerkesya alanındaki rolü
   Hatoxuşokuey sadece yerel bir mülk değil, aynı zamanda Adığe Xeku’nun (Adığe Ülkesi) organik bir parçasıydı.

• Kanun birliği: Toplumun hayatı, Hazar Denizi’nden Karadeniz’e kadar uzanan birleşik bir yasal ve etik alan yaratan yazısız bir anayasa olan Adığe Xabze ile düzenleniyordu.
• Siyasi merkez: En parlak döneminde (16. – 18. yüzyıllar) Kabardey komşuları tarafından bir “aristokratik cumhuriyet” ve tüm Çerkesya ve Kafkasya için moda ve görgü kurallarını belirleyen bir güç olarak algılanıyordu.
• Konfederasyon: İç bütünlüğün eksikliğine rağmen, Kabardey uluslararası anlaşmalarda (örneğin bel imparatorluklar arasında “özgür” ve bağımsız bir “bariyer” olarak tanıyan 1739 Belgrad Antlaşması) tek bir varlık olarak hareket etti.
  Böylece Atejuko Kabardey’i o dönemin Çerkes devlet idealini bünyesinde barındırıyordu: şövalyelik onuruna, askeri üstünlüğe ve Xabze’ye kesin bağlılığa dayanan bağımsızlık.