İdar Kabardey’i

İdarey (İdar Kabardey’i), 16. ve 17. yüzyıllarda feodal Kabardey’in doğu bölümünü temsil eden tarihi bir bölge ve özerk bir beylikti.
Bu siyasi yapı, Kuzey Kafkasya tarihinde kilit bir rol oynamış ve Çerkes dünyası ile Rus Çarlığı arasındaki diplomatik ve askeri ilişkilerde ilk “köprü” olmuştur.
İşte sağlanan kaynaklara dayanarak İdarey tarihinin ayrıntılı bir rekonstrüksiyonu:
Var olduğu dönem

• Oluşum (15. yüzyıl – 16. yüzyılın ilk yarısı): Bu mülkün oluşumu efsanevi İnal’ın torununun çocuğu Prens İdar İnarmasoviç ile ilişkilidir. Efsanelere göre Kızburun Savaşı’ndaki zaferin ardından İdar, “İdariya” olarak anılmaya başlanan doğu toprakları üzerinde kendi otoritesini kurmuştur.
• Altın Çağ (16. yüzyılın ortaları): İdarey’in siyasi gücünün zirvesi Kemirgoko (Temruk) İdarov’un saltanatına (1550’ler – 1570) denk gelmektedir. Bu dönemde beylik “devlet içinde devlet” olarak hareket etmiş ve tüm Kabardey’in dış politikasını belirlemiştir. 1557’de Korkunç İvan ile ittifak başlatan da İdarey’dir.
• Kriz ve Çöküş (17. yüzyıl): Temruk’un 1570’te ölümü ve İdarovların Malka’daki iç savaşta (1641) yenilgiye uğramasının ardından, ailenin etkisi istikrarlı bir şekilde azalmaya başladı. Beylik giderek liderlik statüsünü kaybetti ve yerini Kazi (Büyük) Kabardey’ine bıraktı.
• Son (18. yüzyılın başları): 18. yüzyılın başlarında İdarov beyliği çöküşe geçmiştir. 1707’den sonra son yöneticileri Adil-Girey ve Batır-Murza Çerkasski tarih sahnesinden çekilmiş ve İdarey toprakları fiilen Rus İmparatorluğu tarafından yutularak Kabardey’in egemenliğini kaybeden ilk parçası olmuştur.
  Coğrafi sınırlar
  İdarey meşhur “Astrahan Yolu”nu kontrol ederek Orta ve Kuzeydoğu Ön Kafkasya’da stratejik açıdan önemli bir alanı işgal etmiştir.
• Doğu sınırı: Terek’in aşağı kesimlerindeki Hazar Denizi kıyısı.
• Batı sınırı: En parlak döneminde (16. yüzyıl) sınır Sunja nehrine ve Terek’in orta kesimlerine kadar uzanıyordu. Sonraki dönemlerde (Temruk’un ölümünden sonra) İdariya, Çerek havzasındaki topraklar için kullanılmıştır.
• Kuzey sınırı: Sınır Nogay bozkırları ve Kuma-Manıç Çöküntüsü boyunca uzanıyordu.
• Güney sınırı: Ana Kafkas Sıradağlarının geçitleri.
  İdarey’in merkezi kalesi, İdarov prenslerinin doğrudan talebi üzerine ve onların atasal topraklarında Rus voyvodaları tarafından inşa edilen (başlangıçta 1567’de Sunja’nın ağzında kurulan, ardından Terek’in ağzına taşınan) Terek (Terski) şehriydi.
  Siyasi önem ve yapı
• “Küçük İmparatorluk”: İdarey çok etnikli bir yapıydı. İdarovların egemenliği sadece Kabardeyleri değil, aynı zamanda Okok Çeçenlerini, İnguşları ve Tümen (Terek) Çerkeslerini de kapsıyordu.
• Rusya ile Bağlantı: Beylik, Çerkasski prens ailesinin beşiği haline gelmiştir. İdarovların pek çok temsilcisi Moskova’ya hizmet etmeye gitmiş ve boyar ya da voyvoda olmuşlardır (örneğin Mihail Temrukoviç, Boris Kambulatoviç).
• İç muhalefet: İdarovların Rus streltsileri tarafından desteklenen Kabardey’deki tek başına yönetim hırsları, diğer prens evlerinin (Kaitukinler ve Talostanovlar) şiddetli direnişine yol açarak bitmek bilmeyen iç çatışmalara neden oldu.
  Böylece İdarey, Çerkesya’nın doğu öncüsüydü; Rusya ile ittifakın faydalarının yanı sıra egemen bir müttefikten bağımlı bir mülke ve daha sonra da imparatorluğun idari bir birimine dönüşmenin yıkıcı sonuçlarını ilk deneyimleyen bölgeydi.