Rus-Çerkes Savaşı Başlamadan Önce Kabardey (Doğu Çerkesya)

1763’teki Rus-Çerkes Savaşı’nın başlamasından önce Kabardey (Doğu Çerkesya), sadece Adığe dünyasının değil, tüm Kuzey Kafkasya’nın siyasi ve kültürel merkezi rolünü oynayan güçlü, çok etnikli bir devlet yapısıydı. O dönemin büyük imparatorlukları tarafından öznelliği tanınan ve iç yapısının temelini sarsılmaz Адыгэ Хабзэ kurallarının oluşturduğu bir “şövalye cumhuriyeti” idi.
Topraklar ve sınırlar: Manıç’tan Hazar’a
En parlak döneminde (16. yüzyıl – 18. yüzyılın ortaları) Kabardey’in sınırları devasa alanları kapsıyordu:

• Kuzey sınırı: Kabardey prenslerinin mülkleri çok kuzeye, Kuma-Manıç Çöküntüsü’ne kadar uzanıyordu. Modern Stavropol’un tüm bölgesi onların siyasi ve ekonomik kontrol alanı içindeydi; Kabardey meraları ve ekilebilir arazileri Kuma Nehri’nin her iki yakasında yer alıyordu. Gerçekler doğruluyor ki, 16. yüzyılda bile Osmanlı birliklerinin geri çekildiği “Kabardey yolu” Manıç’ın kuzeyinden geçiyordu, bu da Çerkeslerin bu bozkırlar üzerindeki derin kontrolünü gösteriyor.
• Doğu sınırı: Kabardey, Terek’in alt kısımlarında doğrudan Hazar Denizi’ne bitişikti. İdarov beyliği Sulak ve Hazar kıyılarına kadar olan toprakları kontrol ediyordu.
• Güney sınırı: Sınır, Kabardey prenslerine stratejik geçitlerin kontrolünü sağlayan Ana Kafkas Sıradağları boyunca uzanıyordu.
  Nogaylar ile ilişkiler
  Kabardey’in bozkır sınır bölgelerini genellikle Çerkes prensleriyle yakın ittifak içinde olan Nogay kabileleri işgal ediyordu. Nogaylar genellikle uç beyleri (vassal) veya sınırları baskınlardan koruyan bir “tampon” görevi gördüler. Kabardey prensleri onları kendi yörüngelerine aktif olarak çektiler: örneğin 1730’larda yaklaşık 2.000 Nogay ailesi aynı anda Kabardey’e yerleşti, пщышхуэ (yüce prens) otoritesini tanıdı ve meralar ile koruma karşılığında askeri birlikler sağlamayı taahhüt etti.
  Kabardey sistemindeki dağ toplumları
  Kabardey birçok halkı birleştiren bir “devlet içinde devlet” idi. Dağ toplumları (Balkarlar, Karaçaylar, Osetler, İnguşlar ve batı Çeçenleri) feodal bağımlılık haklarıyla Kabardey’in siyasi ve ekonomik sistemine entegre edilmişti.
• Ekonomik bağımlılık: Kabardey prensleri vadilerden ovaya çıkışları kontrol ediyordu, bu da dağlıları kışlık meralara erişim konusunda bağımlı kılıyordu.
• Sosyal bağlar: Hakimiyet, аталычество (soyluların çocuklarının birbirleri tarafından yetiştirilmesi) kurumu ve daha çok ekonomik bir yükten ziyade siyasi himayenin bir kabulü olan sembolik bir haraç (genellikle hane başına bir koyun) ödenmesi ile sürdürülüyordu.
• Kültürel hegemonya: Kabardey görgü kuralları, modası ve silah kullanma becerisi tüm komşular için bir standart teşkil ediyordu; bir savaşçı için “Kabardeyli gibi at biniyor” denmesi en büyük övgü sayılırdı.
  Askeri makine ve stratejik kontrol
  Kabardey bölgedeki en zorlu askeri güce sahipti.
• Sayı: Gücünün zirvesindeyken Kabardey Çerkesleri 30.000’e kadar savaşçıyı seferber edebiliyordu, bunun yarısı (15.000) prenslerin ve soyluların (уорки) seçkin zırhlı süvarileriydi. Bu, herhangi bir komşunun yeteneklerini kat kat aşıyordu.
• Vassalların askeri katkısı: Dağlı halklar Kabardey askeri makinesinin organik bir parçasıydı: Osetler mükemmel piyadeler sağlarken, Abazalar ve Nogaylar süvari müfrezelerini güçlendiriyordu.
• Yolların kontrolü: Kabardey, Daryal Boğazı da dahil olmak üzere Transkafkasya’ya giden en önemli yolları kontrol ederek Kafkasya’nın “anahtarlarını” elinde tutuyordu.
  Uluslararası siyasetin öznesi
  Kabardey, uluslararası ilişkilerin tam teşekküllü bir öznesi olarak hareket etti. 1739 Belgrad Barış Antlaşması, Rus ve Osmanlı imparatorlukları arasında tarafsız bir bariyer rolünü yerine getiren Büyük ve Küçük Kabardeyleri resmi olarak “özgür” ve bağımsız kabul etti. Kabardey, tüm Çerkesya’nın bir konfederasyon olarak resmi birliğine rağmen, büyük güçlerin diplomatik oyunlarında tonu belirleyen güçlü bir “doğu kanadı” idi.
  1763’e gelindiğinde Kabardey, etnik çeşitliliğin prens gücü otoritesiyle ve Kırım hanlarının binlerce kişilik ordularını bile yenebilecek bir silah gücüyle tek bir siyasi alanda tutulduğu egemen bir ülke olarak kaldı.
  Tarihi Çerkesya (Адыгэ Хэку), Kabardey (Doğu Çerkesya) ve batı Adığe beyliklerinin, ademi merkeziyetçiliğe rağmen varoluşsal tehdit anlarında birleşik bir cephe olarak hareket ettiği organik bir konfederasyon olarak işlev gördü. Bu “şövalye ittifakı” içindeki karşılıklı destek, ortak iktidar kurumlarına, hanedan bağlarına ve sarsılmaz Адыгэ Хабзэ onur koduna dayanıyordu.
  Askeri yardımlaşma ve koalisyonlar
  Ortak askeri harekat gerçekleri, tek bir savunma alanının varlığını doğrulamaktadır:

1. Sınır savunmasında yardım (16. yüzyıl): 1570’te Kırım birlikleri Kuban ötesine saldırdığında Kabardey пщышхуэ Temruk İdarov, müttefikleri ve akrabaları olan Bjeduğların yardımına koştu. Daha önce, 1560’larda Kabardey içindeki durumu istikrara kavuşturmak için Bjeduğlar, Hegaklar ve Kemirgoyları içeren geniş bir koalisyona güvenmişti.
2. Ablukayı kırmak için derin baskınlar (18. yüzyıl): 1739’da Prens Aslanbek Kaitukin liderliğindeki Kabardey Çerkesleri, Kuban ötesi toprakların köleleştirilmesini önleyerek Batı Çerkesya’nın tam kalbinde, Laba Nehri’nde Kırım Kalgayı Salih Giray’ın ordusunu mağlup etti.
   1764’te Mozdok kalesinin inşasına yanıt olarak, Kabardey ve Kuban ötesi Çerkeslerin (Besleneyler, Temirgoylar) temsilcilerinin katılımıyla toprakları savunmak için ortak bir strateji geliştirmek üzere Zelençuk Nehri’nde bir toplantı yapıldı.
   Karşılıklı yardımlaşmanın en yüksek tezahürü хаджретства kurumuydu. Ovalık Kabardey’in işgalinden sonra binlerce Çerkes savaşçısı (“kaçak Kabardeyler”) Besleney ve Abzehlerin topraklarına sığındı.

• Хаджреты, savaşçılık hakkından yararlanarak ve batı toplumları içinde kendi gelenekleriyle yönetilerek Çerkes direnişinin “öncüsü” nü oluşturdular.
• Rus generaller, Kabardeyli göçmenlerin “Abzehlerin en güçlü savunması ve kalesi” olduğunu ve onları Hat’a yönelik misilleme baskınlarına sürekli dahil ettiklerini belirttiler.
  Hanedan ve kültürel bağlar
  Ülkenin bütünlüğü, seçkinlerin yatay bağları ile korunuyordu:
• Аталычество ve куначество: Kabardey prenslerinin çocukları batı Çerkeslerin evlerinde büyütüldü ve tam tersi.
• Kabardey’in soylu etiketi (Уэркъ Хабзэ) ve modası, halkı idari sınırlardan daha sağlam bir şekilde birleştiren manevi bir temel olarak hizmet ederek tüm Çerkesya’da standart olarak kabul edildi.