Zayukovo Köyü Yakınında Gündelen Nehri’nin Ağzındaki Atajukin Nekropolü

Atajukin beylik ailesinin ortaya çıkışı XVII. yüzyıla tarihlenir. 1615’te Kaziy Pşeapşkov’un ölümünden sonra oğlu Hatakşuko’nun (bozulmuş biçimi — Atajuka) Kabardey’in en nüfuzlu beylerinden biri olduğu bilinmektedir. 1630’larda Büyük (Kaziy’in) Kabardey’i üç kardeş — Hatakşuko, Jambot ve Misost — arasında paylaştırılmıştır. 1650’ler–1670’lerde Hatakşuko Kaziyev, Büyük Kabardey’in baş beyi (ualiy) idi. XVIII. ve XIX. yüzyılın başları boyunca Atajukin ailesinin seçkin temsilcileri bilinmektedir (Kurgoko Hatakşkov, Bamat Kurgokin, Hacı-Temrüko Bamatov, Misost Bamatov, İsmail Atajukin (İzmail-Bey), Aslanbek Misostov (bozulmuş biçimi — Roslambek), Adilgeri Atajukin, Hatakşuko Misostov).

Atajukin ailesi mensupları beylik yaşam tarzını XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar sürdürdüler. Terek Oblastı dağlılarının kişisel ve toprak haklarının incelenmesine ilişkin komisyon materyallerinde şöyle denilmiştir: «…yaşam tarzlarıyla Kabardey halkının beylik onuru hakkındaki eski anlayışına uygun düşecek beylerden, Kaytukiny, Bekmurziny ve Misostovy ailelerinde hiç kimse yoktur; yalnızca Atajukin ailesinde eski tip Kabardey beyinin — kendi zamanının etkisiyle değişmiş olsa da — bir temsilcisi daha vardır. Bu temsilcinin ölümüyle birlikte Kabardey’de anlamsız bir beylik unvanından başka bir şey kalmayacaktır…» Bu belgede Atajuko Atajukin’den (1811–1868) — Hacı-Temrüko Bamatov’un (Atajukin) torunundan söz edilmekteydi.

XVIII. ve XIX. yüzyılın başlarında Atajukinlerin ata mülkleri Baksan kıyılarında, Pyatigorye’de (Beştau bölgesi) ve Yukarı Kuban havzasındaydı. Atajukinlere bağlı Kabardey köyleri, Baksan Nehri vadisinin batı kesiminde eskiden beri anılmaktadır. XIX. yüzyılın ortalarından geç olmamak üzere burada Zayukovo köyü kurulmuştur.

XIX. ve XX. yüzyıl başlarının gezginlerine ve araştırmacılarına göre, günümüz Zayukovo köyünün çevresinde, Gündelen Nehri’nin aşağı kesiminde devasa bir mezarlık — Atajukin beylerinin nekropolü olarak anılan yapı yer almaktaydı.

Gündelen’in aşağı kesimindeki Zayukovo yakınlarındaki tonozlu mezarlık, 1867’de Narışkin kardeşler tarafından incelendi. Gündelen köyünden itibaren tüm bölge «Gündelen’in Baksan’a döküldüğü yere kadar taş yığınlarıyla işaretlenmiş çok sayıda mezarla ve yer yer pencereli yuvarlak veya kare şapellere benzeyen oldukça düzgün biçimli anıtlarla kaplıydı… bunların üzerinde iyi korunmuş Arapça yazıtlar bulunuyordu…»

1932–1933 yıllarında burada hidroelektrik santrali inşası sırasında Zayukovo ve Atajukino köyleri civarında kazı ve keşif çalışmaları yürüten B. E. Degen-Kovalevski’nin yayımlanan raporunda, Gündelen Nehri’nin ağzında yer alan eski terk edilmiş bir mezarlıktan söz edilmektedir: «üzerinde, son dönemde Kabardey beylik ailesi Atajukinlere ait olan bir grup taş tonozun kalıntıları bulunmaktadır… 1925’te tonozların yer üstü kısımları Gündelen köyü sakinleri tarafından inşaat malzemesi olarak söküldü; gömülere ise yerel görevlilerin ifadesine göre dokunulmadı.» Mezarlığın dış görünümü fotoğraflarla (Şek. 1) ve bir turizm rehberinde belgelenmiştir.

Zayukovo köyü yakınındaki nekropolde Bamat ve Temrüko Atajukinlerin mozolesinin bulunduğu bilinmektedir. Narışkinler tarafından kaydedilen anıt yazıtı L. İ. Lavrov tarafından tercüme edilmiştir: «Bu mozolede gömülü olan merhum Hacı-Temruk Bey, Muhammed Bey’in oğlu — Allah ikisini de affetsin! (Yıl) 1194. Ölüm bir kâsedir ve tüm insanlar ona eğilir.» Anıttaki yazıtın tarihi Hicri 1194 (Miladi 1779). Burada Temrüko Atajukin ve babası Bamat Kurgokin — 1730’ların sonundan 1760’ların ilk yarısındaki ölümüne kadar Kabardey’in baş beyi — gömülüydü.

Zayukovo yakınlarında Gündelen Nehri’nin ağzında çok sayıda taş mozole ve mezar taşından oluşan bir soylu nekropolünün varlığı diğer araştırmacılar tarafından da kaydedilmiştir. Her ne kadar bazı yayınlarda Gündelen Nehrinin referans noktası olarak gösterilmesi, burada inşa edilen mozolelerin dağınık olduğu ve tek bir mezarlık oluşturmadığı yanlış izlenimini yaratsa da. Gündelen’in aşağı kesiminde ve Baksan vadisinin bitişik bölümünde bulunan bazı başka mozolelerin de Atajukin mezarlığıyla bölgesel olarak bağlantılı olması mümkündür. XVIII. yüzyıl Kabardey’inin tanınmış kamu adamı Jabagi Kazanoko’nun mezarının ve dolayısıyla mezar taşının Gündelen Nehri ağzındaki mezarlıkta bulunmuş olması pekâlâ mümkündür. Nitekim S. Anisimov’un yayınında, «Kabardey’in halk kahramanı, kanun koyucusu ve önderi — Kazanuko Cabago» anısına Gündelen köyü yakınlarında dikilmiş ve daha sonra Nalçik şehrine taşınmış bir anıttan söz edilmektedir.

2009 baharında, Zayukovo ve Gündelen köyleri arasında, çağdaş «Yas Tutan Dağlı» anıtı yakınındaki Atajukin nekropolünün korunmuş kısmını inceledim. Burada birkaç eski taş mezar taşı ve ayrıca daha önce var olmuş taş mozolelerin ve yer üstü tonozların izleri korunmuştur — örneğin, yıkılmış bir mozolenin temel bloğu. Yuvarlak planlı, belli ki bir ibadet yapısına ait kalıntılar da muhafaza edilmiştir.

Zayukovo köyü yakınındaki Gündelen ağzında, bir zamanlar geniş olan Atajukin nekropolünün hemen yakınında, Şubat 2009’da büyük Kuzanako kurgan mezarlığını da inceledim (Kabardeyca Kkh”uzanek”ue — “mezar-elek”). Kurganlar, Gündelen ve Baksan nehirlerinin birleşmesiyle oluşan burunun geniş kısmına dağınık biçimde yerleşmiştir. Höyük sayısı birkaç düzineye ulaşmaktadır. Bu, KBR topraklarındaki en büyük kurgan mezarlıklarından biridir. Höyüklerin sayısı, biçimi ve yerleşim düzeni, bu nekropolün ön tarihleme olarak XV.–XVII. yüzyıllara ait olduğunu ve Eski Kabardey kültürüne bağlandığını düşündürmektedir. Bu mezarlıktaki birkaç höyüğün Tunç Çağı’na (MÖ III.–II. binyıl) tarihlenebileceği de mümkündür.

Bu kurgan alanında 3–4 metre yüksekliğe ulaşan çok sayıda büyük höyüğün bulunması, XV.–XVII. yüzyıllarda yerel nüfus arasında belirgin bir sosyal tabakalaşmanın varlığına işaret etmektedir. Bu durum, Eski Kabardey kültürünün Zakubanya’da bulunan XIII.–XV. yüzyıl kalıntılarından (Belorechensk mezarlığı türünden) köken aldığını gösterebilir.

Şu anda Kuzanako mezarlığı defineciler ve yerel halk tarafından yoğun biçimde tahrip edilmektedir. 10’dan fazla höyükte yağmacılara ait yakın zamanlı hendek izleri bulunmaktadır.

Taş mozole ve mezar taşlarından oluşan Atajukin nekropolünün yerel bir Müslüman kutsal mekânı olması ve aynı yerde bulunan daha eski XV.–XVII. yüzyıl kurgan mezarlığıyla genetik bağlantısı olması muhtemeldir.

Zayukovo köyü çevresinde XV.–XVII. yüzyıllara ait birkaç Adige kurgan grubu (Іueshchkh’ebın) daha bulunmaktadır. Bunlar arkeologlar V. İ. Dolbejov, B. E. Degen-Kovalevski, N. A. Şafiyev ve V. M. Batçaev tarafından incelenmiş ve kısmen araştırılmıştır. 2009 baharında, Zayukovo’nun birkaç kilometre güneyindeki Іueshchkh’ebın kurgan mezarlığını inceledim. Höyük sayısı birkaç düzinedir. Mezarlığın kenarında tepesinde taş bir anıt bulunan büyük bir kurgan yer almaktadır. Anıt, güç okunur bir yazıt ve tamga taşıyan masif bir yapıdır.

Zayukovo’ya komşu Atajukino köyünün çevresinde (köyün içinde ve Kardantkhale deresinin vadisindeki dış mahallede) yerel halkın tarihsel belleğinde Atajukin beylik ailesiyle bağlantılı olan birkaç nispeten büyük eski kurgan bulunmaktadır. Bunların en büyüğü Kurgoko Atajukin kurganı olarak bilinir. Atajukin ailesinin bazı mensuplarına ait yol kenarı anıtlarının kalıntıları da bilinmektedir; özellikle Atajukino köyü yakınında Kardantkhale deresi kıyısındaki iyi korunmuş Hacı-Temrüko Atajukin anıtı.

Bu çalışmada anılan ve kısaca betimlenen anıtlar, KBR’nin Baksan İlçesindeki XV.–XIX. yüzyıllara ait doğu Adigelerin (Kabardey) günümüze ulaşan tarihî-arkeolojik eserlerini yalnızca kısmen nitelendirmektedir. Bilgi toplama çalışmalarının sürdürülmesi gerekmektedir. XV.–XVII. yüzyıllara ait büyük Kuzanako kurgan mezarlığının sistematik ve planlı incelenmesi, Adigelerin erken etnik tarihinin aşamalarını daha ayrıntılı ve güvenilir biçimde ele almayı mümkün kılacaktır.

V. A. Fomenko